Μνήμες εθνικού παρελθόντος: 1914-1924 ο Πόντος στις φλόγες…

ΙΧΝΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ.

1914-1924. Ο ΠΟΝΤΟΣ ΣΤΙΣ ΦΛΟΓΕΣ.

ΓΕΝΙΚΑ.

   Καθόλη τη διάρκεια της Οθωμανικής κυριαρχίας δρούσαν επάνω στις εκτεταμένες οροσειρές του Πόντου, ιδίως στις Ανατολικές, ομάδες ανυπότακτων ενόπλων Ποντίων και μάλιστα από το 1461, στα πρώτα χρόνια μετά την πτώση της Τραπεζούντας. Ασφαλώς επρόκειτο για μεμονωμένους μαχητές ή ολιγομελείς ομάδες στα πρότυπα, στα οποία δρούσαν οι πρώτοι κλέφτες του Ελληνικού χώρου. Από το 1830 άρχισε η ένοπλη δράση στην περιοχή της Πάφρας και Λαοδικείας από τμήμα δύναμης 15 ανδρών, υπό τον οπλαρχηγό Καρά Τσοτσούκ, του οποίου το πραγματικό όνομα ήταν Αναστάσιος Κότζογλου. Αργότερα εμφανίσθηκαν και άλλες ανεξάρτητες ολιγομελείς ομάδες, οι οποίες συνήθως παρενοχλούσαν τμήματα του κατακτητού ή λήστευν τους φοροεισπράκτορες. Αξίζει να σημειωθεί ότι οι Έλληνες του Πόντου, σε αντίθεση με τους άλλους Έλληνες της Μικράς Ασίας, ήταν πολεμικός λαός και διατηρούσαν τα αρχέγονα στοιχεία της γενναιότητας και του ηρωισμού. Η ιδιοσυγκρασία τους τους οδηγούσε σε τάσεις προς πόλεμο, σε αντίθεση προς τους κοσμοπολίτες Έλληνες της Κωνσταντινούπολης και της Σμύρνης. Βεβαίως τη δράση τους ευνοούσε και το ορεινό έδαφος του Πόντου, που παρείχε διευκολύνσεις διεξαγωγής Ανορθοδόξου Πολέμου.

ΚΑΙ ΤΟ ΠΟΝΤΙΑΚΟ ΚΙΝΗΜΑ ΑΡΧΙΖΕΙ.

   Από το 1912-1913 με τους Βαλκανικούς Πολέμους άρχισαν να εμφανίζονται οι πρώτες ανεξάρτητες ολιγομελείς ομάδες Ποντίων πολεμιστών. Στην περιοχή της Πάφρας οργανωτής του αντάρτικου ήταν ο έμπειρος και ικανός Γερμανός Καραβαγγέλης, που το 1908 είχε τοποθετηθεί στη Σαμψούντα ως Μητροπολίτης της Αμασείας, γνωστός από τον αγώνα του στη Δυτική Μακεδονία κατά των Βουλγάρων κομιτατζήδων. Να πως περιέγραψε τη γέννηση και την άνδρωση της αντίστασης: <<Αυτές τις μικρές και άτακτες στην αρχή ομάδες, άρχισα να οργανώνω σε τακτικά και αξιόμαχα ανταρτικά σώματα, με τη μακρά πείρα που είχα από τον αγώνα μας στην Μακεδονίαν. Εγώ όριζα τους καπετάνιους. Και αφού απέκτησαν άξιους και εμπειροπόλεμους αρχηγούς, που ο ίδιος τους έδινα το χρίσμα, εξελίχθηκαν σε πραγματικά στρατιωτικά σώματα, που είχε το καθένα υπό την προστασία του και την απόλυτη δικαιοδοσία του, ένα τμήμα της επαρχίας>>. Αργότερα και ο Μητροπολίτης της Τραπεζούντας Χρύσανθος Φιλιππίδης, μετέπειτα Αρχιεπίσκοπος Αθηνών, συνέβαλε σημαντικά στην ένοπλη αντίσταση των Ποντίων.

   Από τις αρχές του 1915 άρχισαν να πυκνώνουν οι εστίες της ένοπλης αντίστασης σε ολόκληρο σχεδόν τον Πόντο. Σε πιο δραστήριες αναδείχθηκαν οι περιοχές της Σαμψούντας, της Πάφρας και της Σάντας. Πολλοί Πόντιοι για να αποφύγουν τα Τάγματα Εργασίας κατέφευγαν και ενίσχυσαν τα ανταρτικά σώματα. Προβλήματα όμως στον αγώνα τους τα ανταρτικά σώματα αντιμετώπιζαν στα είδη οπλισμού και στα πυρομαχικά τους. Με ενέδρες σε μεμονωμένα τουρκικά τμήματα κατάφερναν να προσθέτουν ένα τυφέκιο ακόμα ή λίγες σφαίρες στο πενιχρό οπλοστάσιό τους. Παρά τα προβλήματα οι συμπλοκές, αλλά και οι μάχες, συνεχίζονταν με αμείωτο βαθμό. Τον Απρίλιο του 1916 η κατάληψη της Τραπεζούντας από τα Ρωσικά στρατεύματα έδωσε νέα τροπή στην ένοπλη αντίσταση και ο Ποντιακός Ελληνισμός είδε τις εξελίξεις ως προάγγελο της ελευθερίας. Παράλληλα ενισχύθηκαν τα ανταρτικά τμήματα σε είδη νεώτερου οπλισμού με τα ανάλογα πυρομαχικά. Με την επικράτηση το 1917 του κινήματος των Μπολσεβίκων στη Ρωσία αποσύρθηκαν τα Ρωσικά στρατεύματα και χάθηκε κάθε δυνατότητα προμήθειας ειδών οπλισμού και πυρομαχικών. Παρά ταύτα οι συγκρούσεις και οι μάχες επάνω στα κακοτράχαλα όρη του Πόντου δεν σταματούσαν.

   Οι Πόντιοι αντάρτες ζητούσαν συνεχώς ενισχύσεις από τις εκάστοτε Ελληνικές κυβερνήσεις. Οι εκκλήσεις όμως με επιστολή στις 19 Αυγούστου 1919 για αποστολή στρατευμάτων και βοήθεια για είδη οπλισμού, πυρομαχικών, υγειονομικού υλικού και άλλων υλικών στρατοπεδίας, ουδέποτε ικανοποιήθηκαν. Την εγκατάλειψή τους οι Πόντιοι αποτύπωσαν στα τραγούδια τους, όπως:

               Στα βουνά της Πάφρας

               οι πληγωμένοι είναι πολλοί.

               Μην έρθεις γιατρέ, μην έρθεις,

               δεν υπάρχει ελπίδα να σωθούν.

               Εκτός από τον Θεό

               δεν έχουν άλλο προστάτη.

   Στις 19 Μαΐου 1919 ο Μουυσταφά Κεμάλ αποβιβάσθηκε στη Σαμψούντα για να ξεκινήσει η άγρια 2η φάση (1919-1922) της Ποντιακής γενοκτονίας από τις άτακτες ομάδες(Τσέτες) και τα τακτικά τουρκικά στρατεύματα, κάτω από τις οδηγίες των Γερμανών και των Σοβιετικών συμβούλων. Στις 29 Μαΐου ο Κεμάλ ανέθεσε στον περιβόητο αρχιλήσταρχο Τοπάλ Οσμάν τη διεξαγωγή επιχειρήσεων εξόντωσης του Ποντιακού κινήματος και του τοπικού πληθυσμού με εκτοπίσεις, σφαγές, δολοφονίες, βιασμούς και καταστροφές Ιερών Ναών και περιουσιών. Και κατά το χρονικό αυτό διάστημα οι Πόντιοι αντάρτες, μόνοι τους χωρίς καμία βοήθεια και κάτω από δύσκολες συνθήκες, δεν σταμάτησαν τις συγκρούσεις και τις μάχες με τους Τσέτες και τα Κεμαλικά στρατεύματα. Η αποτυχία της προς Άγκυρα επιχείρησης της Στρατιάς τον Αύγουστο του 1921 και η υποστήριξη του Κεμάλ από τη Σοβιετική Ένωση μηδένισαν κάθε προσπάθεια για συγκρότηση ανεξάρτητου Ποντιακού κράτους και επιβίωση του Ποντιακου κινήματος.

ΑΡΧΗ ΤΟΥ ΤΕΛΟΥΣ ΤΟΥ ΠΟΝΤΙΑΚΟΥ ΚΙΝΗΜΑΤΟΣ. Ο ΞΕΡΙΖΩΜΟΣ.

  Η κατάρρευση του Μετώπου στη Μικρά Ασία τον Αύγουστο του 1922, η άτακτη υποχώρηση, η εκκένωση αυτής και η επελθούσα καταστροφή της Σμύρνης εσήμαναν τον ενταφιασμό της Ποντιακής ελευθερίας και των προσδοκιών του Ποντιακού ανταρτικού κινήματος. Παρά την καταστροφή η αντίσταση στον Πόντο συνεχίσθηκε με τη δύναμη της απόγνωσης. Πολλοί καπετάνιοι ανένδοτοι επέμεναν να συνεχίσουν την αντίσταση μέχρις εσχάτων. Αμέσως μετά την εκκένωση της Μικράς Ασίας αντιπρόσωποι του Κεμάλ προσπάθησαν να προσεγγίσουν τους αρχηγούς του ανταρτικού κινήματος.

   Μετά από πιέσεις της Ελληνικής Κυβέρνησης και κάτω από το βάρος της ευθύνης της ζωής των χιλιάδων αμάχων, που προστάτευαν, αποδέχθησαν οι καπετάνιοι να καταθέσουν, πλην ελαχίστων, τα όπλα και να συζητήσουν για τις διαδικασίες μετάβασης στην Ελλάδα. Η έξοδος των χιλιάδων κατοίκων του Πόντου με την ανταλλαγή των πληθυσμών άρχισε τον Ιανουάριο του 1923, κάτω από πολύ κακές συνθήκες και από την εχθρική πίεση. Έγινε κυρίως από θαλάσσης με ναυλωμένα πλοία και στο λιμάνι της Σαμψούντας επικρατούσε χαώδης και τραγική κατάσταση. Οι περισσότεροι αναχώρησαν για την Ελλάδα και οι υπόλοιποι για περιοχές της Σοβιετικής Ένωσης. Οι ελάχιστοι αντάρτες, που δεν συμφώνησαν στην κατάθεση των όπλων και αναχώρηση, συνέχισαν την αντίσταση μέχρι το 1924, οπότε όσοι διεσώθηκαν αναγκάσθηκαν να καταθέσουν τα όπλα και να αναχωρήσουν για την Ελλάδα ή τη Σοβιετική Ένωση.

   Έτσι ακριβώς δέκα χρόνα μετά την έναρξη του αιματηρού Ποντιακού κινήματος το 1914, τα όπλα εσίγησαν. Ένας αγώνας κυριολεκτκά υπέρ βωμών και εστιών έσβησε, μαζί με τον πόθο της δημιουργίας Δημοκρατίας του Πόντου. Η Ποντιακή εποποιία πέρασε πλέον στην Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. Μια περιοχή, όπου έζησε για αιώνες ο Ελληνισμός και μεγαλούργησε, έσβησε δια πάντος.

ΤΑ ΑΙΤΙΑ ΤΗΣ ΑΠΟΤΥΧΙΑΣ ΤΟΥ ΠΟΝΤΙΑΚΟΥ ΚΙΝΗΜΑΤΟΣ.

   Οι επιδιώξεις του Ποντιακού Ελληνισμού για εθνική αποκατάσταση ετάφησαν στις στάκτες της Μικρασιατικής Καταστροφής. Η δικαίωση ήταν θέμα ευρύτερων συσχετισμών, πέραν και επάνω από τις δυνάμεις των ηρωικών μαχητών της γης του Πόντου. Η νικηφόρος έκβαση του Ποντιακού Κινήματος εξαρτάτο από τη νίκη του Ελληνικού Στρατού κατά των Κεμαλικών στρατευμάτων στη διάρκεια της Μικρασιατικής Εκστρατείας. Φυσικά άλλη θα ήταν η τύχη των Ποντίων αδελφών μας, εάν ηττάτο ο Κεμάλ. Αν κάποιος αναζητούσε τα αίτια της αποτυχίας του Ποντιακού Κινήματος θα εύρισκε ακετά. Παρατίθενται τα ακόλουθα, χωρίς να αποκλεισθούν και άλλα:

     1. Η απουσία ενιαίας διοίκησης και συντονισμού μεταξύ των ενόπλων σωμάτων. Η απουσία μέσα από τις μάχες της μεγάλης ηγετικής προσωπικότητας, που θα συντόνιζε τον αγώνα σε παμποντιακό επίπεδο, ήταν αισθητή και καταλυτική.

     2. Η μεγάλη και αδήριτη έλλειψη καταλλήλου οπλισμού με τα ανάλογα πυρομαχικά τους και άλλων υλικών. Οι αντάρτες πολλές φορές μάχονταν με παλαιωμένα όπλα και ελάχιστα πυρομαχικά. Συχνά αντιμετώπισαν τμήματα του τουρκικού στρατου, που διέθεταν πολυβόλα και πυροβόλα.

     3. Η δυσκολία κινήσεων των ανταρτικών σωμάτων και στην έλλειψη υποστήριξης από το τοπικό στοιχείο, γιατί απλά οι Τούρκοι το είχαν εξαφανίσει από το χάρτη. Ο ανεφοδιασμός σε εφόδια και υλικά είχε καταστεί προβληματικός. Αλλά και σε περιπτώσεις, που άμαχοι ακολουθούσαν τους αντάρτες για την ασφάλειά τους, δημιουργούνταν σοβαρά ποβλήματα στην ευκινησία και ταχεία μέθοδο δράσης των ανταρτών.

     4. Η αδιαφορία των Ελληνικών κυβερνήσεων στις αλλεπάλληλες και απεγνωσμένες εκκλήσεις των Ποντίων, σε πολιτικό, διπλωματικό και στρατιωτικό πεδίο. Η χρησιμοποίηση, μετά από κατάλληλη ενίσχυση σε οπλισμό και κρίσιμα υλικά των ανταρτών, ως δύναμη αντιπερισπασμού τόσον κατά τις επιχειρήσεις προς Εσκί Σεχήρ-Αφιόν Καραχισάρ και εκστρατεία προς την Άγκυρα το δίμηνο Ιουλίου-Αυγούστου 1921, όσον και κατά την επίθεση των Κεμαλικών στρατευμάτων κατά τον Αύγουστο του 1922. Κανένας δεν μπορεί να ισχυρισθεί ότι η κατάσταση δεν θα επηρεαζόταν από μια σοβαρή στρατιωτική απειλή, στα νώτα των Κεμαλικών στρατευμάτων, από το Ποντιακό κίνημα.

ΠΗΓΕΣ:

1. Επίτομος Ιστορία της Μικρασιατικής Εκστρατείας της Διεύθυνσης Ιστορίας Στρατού.

2. Η γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου του Κωνσταντίνου Φωτιάδη.

3. Μνήμες του Ποντιακού Έπους 1913-1923 του Παντελή Αναστασιάδη.

 -Αντιστράτηγος ε.α. Κωνσταντίνος Πατιαλιάκας.